{"id":32793,"date":"2012-07-13T09:41:20","date_gmt":"2012-07-13T09:41:20","guid":{"rendered":"https:\/\/fabricegrinda.com\/gospodarka-optymistyczny-eksperyment-myslowy\/"},"modified":"2024-05-21T06:56:54","modified_gmt":"2024-05-21T06:56:54","slug":"gospodarka-optymistyczny-eksperyment-myslowy","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/grinda.org\/pl\/gospodarka-optymistyczny-eksperyment-myslowy\/","title":{"rendered":"Gospodarka: Optymistyczny eksperyment my\u015blowy"},"content":{"rendered":"

W ci\u0105gu ostatnich kilku lat ekonomista we mnie by\u0142 g\u0142\u0119boko pesymistyczny co do kr\u00f3tko- i \u015brednioterminowego losu gospodarczego rozwini\u0119tego \u015bwiata, co jest g\u0142\u0119boko sprzeczne z moj\u0105 zasadniczo optymistyczn\u0105 natur\u0105 (patrz Dysonans poznawczy niech b\u0119dzie przekl\u0119ty, jestem pesymistycznym optymist\u0105<\/a>).<\/p>\n

Mog\u0119 sobie wyobrazi\u0107 katastroficzne lub tylko nieprzyjemne scenariusze na nadchodz\u0105c\u0105 dekad\u0119. W rzeczywisto\u015bci s\u0105 one najbardziej prawdopodobnym wynikiem sytuacji, w kt\u00f3rej si\u0119 znajdujemy. Jednak ca\u0142a ta rozmowa o ponurych nastrojach sprawi\u0142a, \u017ce zacz\u0105\u0142em si\u0119 zastanawia\u0107, czy nie przeoczamy pozytywnych rezultat\u00f3w. W ko\u0144cu nie tak dawno temu, w 1979 roku, og\u0142aszali\u015bmy koniec zachodniej cywilizacji. Zach\u00f3d do\u015bwiadczy\u0142 dw\u00f3ch szok\u00f3w naftowych. Stagflacja szala\u0142a, zar\u00f3wno inflacja, jak i bezrobocie przekracza\u0142y 10%. Stany Zjednoczone straci\u0142y Wietnam, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 Azji Po\u0142udniowo-Wschodniej znajdowa\u0142a si\u0119 pod wp\u0142ywami ZSRR. Ameryka \u0141aci\u0144ska by\u0142a w wi\u0119kszo\u015bci rz\u0105dzona przez dyktatury. Chiny wci\u0105\u017c by\u0142y niezwykle biedne po szale\u0144stwach Wielkiego Skoku Naprz\u00f3d i Rewolucji Kulturalnej. Teokracja zosta\u0142a ustanowiona w Iranie. Przysz\u0142o\u015b\u0107 dla Zachodu wygl\u0105da\u0142a ponuro.<\/p>\n

Nikt nie przewidzia\u0142 z\u0142otej ery, w kt\u00f3r\u0105 mieli\u015bmy wkroczy\u0107, ani tego, \u017ce najbli\u017csze 30 lat g\u0142\u0119boko zmieni oblicze ludzko\u015bci na lepsze. Byli\u015bmy \u015bwiadkami technologicznej rewolucji produktywno\u015bci. Inflacja i bezrobocie trwale spad\u0142y. Dyktatury zosta\u0142y zast\u0105pione demokracjami w Europie Wschodniej i Ameryce \u0141aci\u0144skiej. Integracja Indii i Chin ze \u015bwiatow\u0105 gospodark\u0105 doprowadzi\u0142a do najszybszego okresu tworzenia bogactwa w historii ludzko\u015bci, a ponad 400 milion\u00f3w ludzi wysz\u0142o z ub\u00f3stwa w samych Chinach. Pod wzgl\u0119dem oczekiwanej d\u0142ugo\u015bci \u017cycia, \u015bmiertelno\u015bci niemowl\u0105t i wi\u0119kszo\u015bci wska\u017anik\u00f3w jako\u015bci \u017cycia, nigdy nie by\u0142o lepszego czasu na \u017cycie. Je\u015bli jednak mieszkasz dzi\u015b w Europie Zachodniej, Stanach Zjednoczonych lub Japonii, z pewno\u015bci\u0105 nie czujesz si\u0119 w ten spos\u00f3b. Nastr\u00f3j jest ponury, a perspektywy wydaj\u0105 si\u0119 tragiczne na niemal ka\u017cdym froncie.<\/p>\n

I. Gdzie jeste\u015bmy i jak si\u0119 tu znale\u017ali\u015bmy?<\/h4>\n

A. Stany Zjednoczone<\/strong><\/p>\n

Od 1980 r. recesje by\u0142y g\u0142\u00f3wnie powodowane przez banki centralne podnosz\u0105ce stopy procentowe w celu powstrzymania inflacji. Wzrost kosztu kapita\u0142u doprowadzi\u0142by firmy i konsument\u00f3w do ograniczenia wydatk\u00f3w, wpychaj\u0105c gospodark\u0119 w recesj\u0119. Po\u0142\u0105czenie ekspansywnej polityki fiskalnej i lu\u017aniejszej polityki monetarnej przywr\u00f3ci\u0142oby gospodark\u0119 na \u015bcie\u017ck\u0119 wzrostu prowadzon\u0105 przez konsumpcj\u0119.<\/p>\n

Ta recesja jest jednak naprawd\u0119 inna. Ci\u0105g\u0142e obni\u017canie st\u00f3p procentowych od czasu porzucenia porozumie\u0144 z Bretton Woods i przej\u015bcia na system pieni\u0105dza fiducjarnego potroi\u0142o poziom zad\u0142u\u017cenia osobistego w stosunku do dochod\u00f3w w Stanach Zjednoczonych. Ten nap\u0119dzany d\u0142ugiem wzrost zako\u0144czy\u0142 si\u0119 kryzysem finansowym z 2008 r., gdy ceny aktyw\u00f3w, zw\u0142aszcza nieruchomo\u015bci, spad\u0142y, podczas gdy zobowi\u0105zania pozosta\u0142y na pierwotnych warto\u015bciach, wywo\u0142uj\u0105c recesj\u0119 bilansow\u0105.<\/p>\n

W obliczu widma niewyp\u0142acalno\u015bci, nadmiernie lewarowane gospodarstwa domowe i korporacje koncentruj\u0105 si\u0119 na naprawie swoich bilans\u00f3w poprzez sp\u0142at\u0119 zad\u0142u\u017cenia. W takim \u015brodowisku polityka pieni\u0119\u017cna traci wiele ze swojej skuteczno\u015bci: g\u0142\u00f3wnym problemem nie jest dost\u0119p do kredyt\u00f3w, ale brak popytu na nie. Tak wi\u0119c podr\u0119cznik, kt\u00f3ry Fed stosuje w odpowiedzi na spowolnienia gospodarcze od czas\u00f3w Greenspana – obni\u017canie st\u00f3p procentowych, zach\u0119canie konsument\u00f3w do zaci\u0105gania wi\u0119kszych po\u017cyczek i \u015bwi\u0119towanie powrotu do wzrostu PKB opartego na konsumpcji – za\u0142amuje si\u0119, gdy podmioty gospodarcze osi\u0105gaj\u0105 granice swojej zdolno\u015bci do zaci\u0105gania wi\u0119kszego zad\u0142u\u017cenia. Poniewa\u017c wszyscy koncentruj\u0105 si\u0119 na sp\u0142acie zad\u0142u\u017cenia, nikt nie zaci\u0105ga kolejnych po\u017cyczek.<\/p>\n

W \u015bwietle braku nielewarowanych mo\u017cliwo\u015bci wzrostu, normalny wzrost nie zostanie wznowiony, dop\u00f3ki gospodarka nie zmniejszy d\u017awigni finansowej. W rzeczywisto\u015bci daleko nam do usuni\u0119cia wszystkich nier\u00f3wnowag w gospodarce. W ci\u0105gu ostatnich 2000 lat po kryzysach finansowych nast\u0119powa\u0142y kryzysy zad\u0142u\u017cenia pa\u0144stwowego, gdy kraje nacjonalizowa\u0142y d\u0142ugi swoich bank\u00f3w, aby unikn\u0105\u0107 upadku system\u00f3w bankowych. Zachowuj\u0105c swoje banki jako si\u0142\u0119 nap\u0119dow\u0105 tworzenia kredyt\u00f3w i wzrostu gospodarczego, kraje kwestionuj\u0105 w\u0142asn\u0105 zdolno\u015b\u0107 do finansowania d\u0142ug\u00f3w – prowadz\u0105c w ten spos\u00f3b do kryzysu zad\u0142u\u017cenia pa\u0144stwowego. Tym razem nie by\u0142o inaczej. Nie dokonali\u015bmy delewarowania; przenie\u015bli\u015bmy d\u017awigni\u0119 finansow\u0105 z bilans\u00f3w indywidualnych i korporacyjnych do bilansu rz\u0105dowego, a je\u015bli ju\u017c, to stali\u015bmy si\u0119 bardziej lewarowani, poniewa\u017c rz\u0105d zapo\u017cyczy\u0142 si\u0119 w bezprecedensowym stopniu.<\/p>\n

Co wi\u0119cej, nier\u00f3wnowaga, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a nas do kryzysu, jest daleka od rozwi\u0105zania. Deficyt rz\u0105du federalnego wyra\u017anie nie jest zr\u00f3wnowa\u017cony. Utrata miejsc pracy by\u0142a znacznie powa\u017cniejsza ni\u017c podczas jakiejkolwiek recesji od czas\u00f3w II wojny \u015bwiatowej, co hamuje popyt konsumpcyjny. Zad\u0142u\u017cenie z tytu\u0142u nieruchomo\u015bci komercyjnych wynosi 1 bilion USD, kt\u00f3ry znajduje si\u0119 pod wod\u0105 i musi zosta\u0107 zrolowany w ci\u0105gu najbli\u017cszych kilku lat. Dwadzie\u015bcia pi\u0119\u0107 procent gospodarstw domowych ma ujemny kapita\u0142 w\u0142asny w swoich domach, co utrudnia mobilno\u015b\u0107 na rynku pracy, utrwala bezrobocie i ogranicza popyt na po\u017cyczki.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Kreacja kredytu bankowego jest nadal zepsuta. Zamiast oczy\u015bci\u0107 bilanse bank\u00f3w, aby umo\u017cliwi\u0107 im ponowne rozpocz\u0119cie udzielania po\u017cyczek, mamy zasadniczo chodz\u0105ce zombie, kt\u00f3re musz\u0105 odzyska\u0107 zdrowie. Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce banki zarabiaj\u0105 na r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy kr\u00f3tkoterminowymi stopami procentowymi, kt\u00f3re p\u0142ac\u0105 posiadaczom rachunk\u00f3w (obecnie zasadniczo 0%), a stopami, kt\u00f3re pobieraj\u0105 za po\u017cyczki d\u0142ugoterminowe (np. kredyty hipoteczne), niskie stopy procentowe s\u0105 dla nich bardzo op\u0142acalne. Jednak w ramach obecnej strategii min\u0105 lata, zanim zarobi\u0105 wystarczaj\u0105co du\u017co, aby naprawi\u0107 swoje bilanse.<\/p>\n

Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, nasza reakcja polityczna by\u0142a b\u0142\u0119dna. Przechodzimy przez kr\u00f3tkoterminowe oszcz\u0119dno\u015bci fiskalne na ka\u017cdym poziomie – federalnym, stanowym i miejskim w czasie s\u0142abo\u015bci gospodarczej, nie zajmuj\u0105c si\u0119 naszymi d\u0142ugoterminowymi perspektywami fiskalnymi.<\/p>\n

W ci\u0105gu ostatniej dekady byli\u015bmy \u015bwiadkami ogromnej b\u0142\u0119dnej alokacji kapita\u0142u, kt\u00f3rego nieproporcjonalnie du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 trafi\u0142a na rynek nieruchomo\u015bci. Nie jest to inwestycja, kt\u00f3ra prowadzi do wzrostu produktywno\u015bci, ostatecznego d\u0142ugoterminowego tw\u00f3rcy bogactwa. Bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce spadek cen nieruchomo\u015bci mieszkalnych by\u0142 g\u0142\u00f3wn\u0105 przyczyn\u0105 kryzysu, administracja Obamy wydaje si\u0119 by\u0107 zdeterminowana, aby ograniczy\u0107 presj\u0119 na spadek cen poprzez o\u017cywienie rynku nieruchomo\u015bci poprzez po\u0142\u0105czenie \u015brodk\u00f3w, takich jak ulgi podatkowe dla kupuj\u0105cych po raz pierwszy i zach\u0119canie Fed do utrzymywania st\u00f3p procentowych na rekordowo niskim poziomie.<\/p>\n

Rozwi\u0105zaniem na p\u0119kni\u0119cie ba\u0144ki nie jest jej ponowne napompowanie! Jak pisa\u0142em w poprzednim artykule(Whodunit?<\/a>), by\u0142o wiele przyczyn ba\u0144ki na rynku nieruchomo\u015bci. Jednym z nich by\u0142o utrzymywanie st\u00f3p procentowych na zbyt niskim poziomie przez zbyt d\u0142ugi czas, co doprowadzi\u0142o do podejmowania zbyt du\u017cego ryzyka w pogoni za zyskiem i pomog\u0142o nadmucha\u0107 ba\u0144k\u0119. Pr\u00f3ba ponownego napompowania rynku nieruchomo\u015bci spowoduje jedynie dalsz\u0105 nieproduktywn\u0105 realokacj\u0119 kapita\u0142u i op\u00f3\u017ani osi\u0105gni\u0119cie r\u00f3wnowagi rynkowej.<\/p>\n

Chocia\u017c Stany Zjednoczone nadal maj\u0105 przywilej bycia walut\u0105 rezerwow\u0105, mog\u0105 drukowa\u0107 pieni\u0105dze, aby wywi\u0105za\u0107 si\u0119 ze swoich zobowi\u0105za\u0144. Nie mo\u017cna jednak wydrukowa\u0107 swojej drogi do dobrobytu! Drukowanie ostatecznie zdewaluuje dolara. Podczas gdy inflacja nie jest zagro\u017ceniem w najbli\u017cszym czasie, bior\u0105c pod uwag\u0119 presj\u0119 deflacyjn\u0105 na gospodark\u0119, deprecjacja dolara jest wysoce prawdopodobna w perspektywie \u015brednioterminowej, chyba \u017ce Stany Zjednoczone zajm\u0105 si\u0119 swoimi perspektywami fiskalnymi. (Jak na ironi\u0119, dolar prawdopodobnie umocni si\u0119 w najbli\u017cszym czasie w ramach ucieczki do pozornie najbezpieczniejszej ze z\u0142ych alternatyw, bior\u0105c pod uwag\u0119 powa\u017cniejsze problemy gospodarcze w strefie euro).<\/p>\n

Gdyby japo\u0144scy decydenci mieli ponownie podejmowa\u0107 decyzje, kt\u00f3re podj\u0119li w ci\u0105gu ostatnich 20 lat, prawdopodobnie szybciej skupiliby si\u0119 na czyszczeniu bilans\u00f3w bank\u00f3w. Byliby bardziej rozwa\u017cni, je\u015bli chodzi o wydatki, kt\u00f3re poczynili w celu wsparcia gospodarki i wcze\u015bniej rozpocz\u0119liby prace nad d\u0142ugoterminowymi perspektywami fiskalnymi.<\/p>\n

B.Europa<\/strong><\/p>\n

Europa boryka si\u0119 z wieloma takimi samymi problemami na wi\u0119ksz\u0105 i pilniejsz\u0105 skal\u0119 ni\u017c Stany Zjednoczone. Zasadnicza r\u00f3\u017cnica polega na tym, \u017ce Europa nie dysponuje takimi samymi narz\u0119dziami do rozwi\u0105zania tego problemu. Jak przewidywa\u0142em we wcze\u015bniejszym artykule(Czy kryzys w strefie euro jest zamierzony?<\/a>), unia walutowa bez unii fiskalnej, mi\u0119dzykrajowej mobilno\u015bci si\u0142y roboczej i procyklicznego fiskalnego kaftana bezpiecze\u0144stwa z pewno\u015bci\u0105 doprowadzi do kryzysu.<\/p>\n

Na pocz\u0105tku lat dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, gdy wiele kraj\u00f3w europejskich walczy\u0142o o utrzymanie konkurencyjno\u015bci w coraz bardziej globalnej gospodarce, europejskie elity polityczne prowadzi\u0142y udan\u0105 kampani\u0119 na rzecz przyj\u0119cia Europejskiej Unii Walutowej (EMU), kt\u00f3rej centralnym elementem by\u0142a wsp\u00f3lna waluta. U podstaw traktat\u00f3w, kt\u00f3re formalnie utworzy\u0142y UGW, le\u017ca\u0142a seria dorozumianych porozumie\u0144 mi\u0119dzy jej za\u0142o\u017cycielami. Nowa europejska waluta by\u0142aby wzorowana na niemieckiej marce Deutschemark i zarz\u0105dzana przez Europejski Bank Centralny wzorowany na niemieckim Bundesbanku. Aby zapewni\u0107 przetrwanie wsp\u00f3lnej waluty w\u015br\u00f3d zr\u00f3\u017cnicowanych pa\u0144stw cz\u0142onkowskich, kraje przyst\u0119puj\u0105ce d\u0105\u017cy\u0142yby do harmonizacji swoich polityk fiskalnych i przestrzegania \u015bcis\u0142ej dyscypliny bud\u017cetowej (zgodnie z zasadami Traktatu z Maastricht oraz Paktu Stabilno\u015bci i Wzrostu). \u0141\u0105cznie kroki te pozwoli\u0142yby krajom cz\u0142onkowskim cieszy\u0107 si\u0119 znacznie ni\u017cszymi kosztami finansowania zewn\u0119trznego, zbli\u017conymi do niemieckich. W cyklu pozytywnym, ni\u017csze koszty finansowania zewn\u0119trznego sprzyja\u0142yby wzrostowi gospodarczemu, daj\u0105c s\u0142abszym sygnatariuszom UGW przestrze\u0144 do przeprowadzenia reform strukturalnych i zacie\u015bnienia polityki fiskalnej, kt\u00f3rych potrzebowaliby, aby pozosta\u0107 cz\u0142onkami w dobrej kondycji w perspektywie d\u0142ugoterminowej.<\/p>\n

Jak zrealizowa\u0142a si\u0119 ta wizja? Koszty zad\u0142u\u017cenia pa\u0144stw wchodz\u0105cych w sk\u0142ad UGW faktycznie spad\u0142y i zbli\u017cy\u0142y si\u0119 do niemieckich Bund\u00f3w. Z pewno\u015bci\u0105 te ni\u017csze koszty po\u017cyczek pobudzi\u0142y trwaj\u0105cy dekad\u0119, nap\u0119dzany kredytami boom wzrostowy w ca\u0142ej Europie. Jednak zamiast wykorzysta\u0107 ten okres boomu do przeprowadzenia niezb\u0119dnych napraw gospodarczych, kraje UGW wyda\u0142y swoje dywidendy wzrostu na r\u00f3\u017cne ekscesy. W Hiszpanii i Irlandii ekscesy przybra\u0142y form\u0119 ogromnych baniek mieszkaniowych w sektorze prywatnym. W Grecji, Portugalii, W\u0142oszech, Belgii i Francji przejawia\u0142y si\u0119 one w ci\u0105g\u0142ej rozrzutno\u015bci fiskalnej, kt\u00f3ra doprowadzi\u0142a do wzrostu relacji d\u0142ugu publicznego do PKB. Co istotne, \u017caden z cz\u0142onk\u00f3w UGW, z wyj\u0105tkiem Niemiec, nie wykorzysta\u0142 dobrej koniunktury do podj\u0119cia trudnych dzia\u0142a\u0144, kt\u00f3re poprawi\u0142yby jego konkurencyjno\u015b\u0107 (np. obni\u017cki p\u0142ac nominalnych, wyd\u0142u\u017cenie czasu pracy itp.) Kierunek, w kt\u00f3rym pod\u0105\u017cy\u0142a Europa, zosta\u0142 lepiej uchwycony przez decyzj\u0119 Francji z 2000 r. o przeg\u0142osowaniu trzydziestopi\u0119ciogodzinnego tygodnia pracy.<\/p>\n

Jim Rogers s\u0142ynnie zauwa\u017cy\u0142, \u017ce ba\u0144ki zawsze trwaj\u0105 znacznie d\u0142u\u017cej, ni\u017c ktokolwiek my\u015bli. W 2008 r., dziesi\u0119\u0107 lat po wprowadzeniu euro, spready kredyt\u00f3w pa\u0144stwowych mi\u0119dzy sygnatariuszami UGW zacz\u0119\u0142y si\u0119 powoli r\u00f3\u017cni\u0107, gdy w obliczu globalnego kryzysu finansowego zdano sobie spraw\u0119, \u017ce peryferyjni cz\u0142onkowie unii walutowej nie zrobili nic, aby poprawi\u0107 swoj\u0105 konkurencyjno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105, podczas gdy ich profile zad\u0142u\u017cenia znacznie si\u0119 os\u0142abi\u0142y. Wa\u017cny zwrot nast\u0105pi\u0142 w listopadzie 2009 r., wraz z ujawnieniem, \u017ce Grecja b\u0142\u0119dnie zg\u0142osi\u0142a swoje oficjalne statystyki gospodarcze, aby ukry\u0107 prawdziwy poziom zad\u0142u\u017cenia. W ci\u0105gu jednego dnia szacunki dotycz\u0105ce rocznego deficytu Grecji zmieni\u0142y si\u0119 z 6,7% do 12,7% PKB, a ca\u0142kowity stosunek zad\u0142u\u017cenia do PKB ze 115% do 127%. W maju 2010 r. Europa zorganizowa\u0142a pierwszy program ratunkowy dla Grecji, udzielaj\u0105c 110 mld euro po\u017cyczki w zamian za zapewnienie, \u017ce kraj ten wdro\u017cy rygorystyczne \u015brodki oszcz\u0119dno\u015bciowe w celu zmniejszenia deficytu do poziomu poni\u017cej 3% PKB do 2014 r. Wiosn\u0105 2011 r., gdy Grecja nadal nie osi\u0105ga\u0142a cel\u00f3w oszcz\u0119dno\u015bciowych przewidzianych w programie ratunkowym z maja 2010 r., a powr\u00f3t na rynki kapita\u0142owe w celu rolowania greckiego d\u0142ugu sta\u0142 si\u0119 niemo\u017cliwy, sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce w\u0142adze europejskie b\u0119d\u0105 musia\u0142y podj\u0105\u0107 drugi program ratunkowy lub zaryzykowa\u0107 nieuporz\u0105dkowane wyniki.<\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce nie byliby\u015bmy w sytuacji, w kt\u00f3rej si\u0119 znajdujemy, gdyby w 2009 r. europejscy przyw\u00f3dcy uznali, \u017ce Grecja jest bankrutem i zorganizowali sp\u0142at\u0119 zad\u0142u\u017cenia, kt\u00f3ra obni\u017cy\u0142a stosunek d\u0142ugu do PKB do 50%, nak\u0142adaj\u0105c reformy strukturalne, aby upewni\u0107 si\u0119, \u017ce Grecja nie znajdzie si\u0119 ponownie w takiej samej sytuacji. Zamiast tego Europa potraktowa\u0142a kwesti\u0119 wyp\u0142acalno\u015bci jako kwesti\u0119 p\u0142ynno\u015bci, aby podtrzyma\u0107 iluzj\u0119, \u017ce \u017caden europejski kraj nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 nie wywi\u0105za\u0107 si\u0119 ze swoich zobowi\u0105za\u0144. To nie tylko kopn\u0119\u0142o przys\u0142owiow\u0105 puszk\u0119 dalej w d\u00f3\u0142 drogi, ale uczyni\u0142o j\u0105 znacznie ci\u0119\u017csz\u0105 i trudniejsz\u0105 do kopni\u0119cia w przysz\u0142o\u015bci. Ostatecznie wszystko posz\u0142o na marne, poniewa\u017c europejscy przyw\u00f3dcy uznali, \u017ce Grecja musi zrestrukturyzowa\u0107 sw\u00f3j d\u0142ug. Umorzono jednak zbyt ma\u0142o d\u0142ugu, co zasadniczo nie pomog\u0142o Grecji, ale zburzy\u0142o iluzj\u0119, \u017ce \u017caden europejski kraj nie zostanie dopuszczony do niewyp\u0142acalno\u015bci. Podobnie jak w przypadku kryzysu w Stanach Zjednoczonych, kt\u00f3ry rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 po tym, jak prys\u0142a iluzja, \u017ce ceny nieruchomo\u015bci nie mog\u0105 spa\u015b\u0107, prys\u0142a iluzja, \u017ce kraje europejskie nie mog\u0105 nie wywi\u0105za\u0107 si\u0119 ze swoich zobowi\u0105za\u0144, rozszerzaj\u0105c kryzys z Grecji i kraj\u00f3w, kt\u00f3re „wygl\u0105daj\u0105” najbardziej podobnie, Portugalii i Irlandii, na Hiszpani\u0119 i W\u0142ochy.<\/p>\n

W niedziel\u0119, 10 lipca 2011 roku, Financial Times doni\u00f3s\u0142, \u017ce europejscy decydenci polityczni, w ramach okr\u0105\u017cania woz\u00f3w, zdecydowali, \u017ce nie da si\u0119 unikn\u0105\u0107 selektywnej niewyp\u0142acalno\u015bci Grecji. Posiadacze greckich obligacji skarbowych z sektora prywatnego musieliby zaakceptowa\u0107 „redukcj\u0119 warto\u015bci” swoich obligacji w ramach drugiego pakietu ratunkowego, kt\u00f3ry w\u0142adze europejskie przyzna\u0142yby Grecji. Za jednym zamachem okaza\u0142o si\u0119, \u017ce domniemana gwarancja UGW – \u017ce \u017caden z jej cz\u0142onk\u00f3w nie dopu\u015bci do niewyp\u0142acalno\u015bci – jest fa\u0142szywa.<\/p>\n

Znaczenie tego rozwoju jest trudne do przecenienia. Wymaga\u0142o to, aby rynek ponownie wyceni\u0142 premi\u0119 za ryzyko dla poszczeg\u00f3lnych kraj\u00f3w strefy euro, a spready obligacji skarbowych powr\u00f3ci\u0142y przynajmniej do poziomu sprzed przyst\u0105pienia do UGW („przynajmniej”, poniewa\u017c kraje cz\u0142onkowskie s\u0105 obecnie znacznie bardziej zad\u0142u\u017cone). Konwergencja w kierunku niemieckich Bund\u00f3w, kt\u00f3ra pozwoli\u0142a wszystkim pozosta\u0142ym cz\u0142onkom EMU cieszy\u0107 si\u0119 tak niskimi kosztami po\u017cyczek przez lata, musi teraz ulec odwr\u00f3ceniu. W tym tkwi wyja\u015bnienie, dlaczego w\u0142oskie spready, kt\u00f3re waha\u0142y si\u0119 w stabilnym przedziale na wcze\u015bniejszych etapach europejskiego kryzysu, pomimo 120% zad\u0142u\u017cenia W\u0142och w stosunku do PKB, nagle wzros\u0142y – z 10-letnimi kosztami po\u017cyczek przekraczaj\u0105cymi 6% – 11 lipca 2011 r., pierwszego dnia handlowego po publikacji Financial Times. Przez wiele miesi\u0119cy wcze\u015bniej prezes EBC Trichet stara\u0142 si\u0119 unikn\u0105\u0107 rezultatu, o kt\u00f3rym donosi\u0142 FT, nalegaj\u0105c, aby \u017caden cz\u0142onek strefy euro nie zosta\u0142 dopuszczony do niewyp\u0142acalno\u015bci, nawet „wybi\u00f3rczo”. Przegra\u0142 walk\u0119 z kanclerz Merkel. Nie ma ju\u017c odwrotu.<\/p>\n

Deficyt fiskalny kraju zazwyczaj staje si\u0119 niezr\u00f3wnowa\u017cony, gdy d\u0142ugoterminowa stopa procentowa jego zad\u0142u\u017cenia przekracza d\u0142ugoterminow\u0105 stop\u0119 wzrostu PKB. W takich okoliczno\u015bciach kraj nie mo\u017ce osi\u0105gn\u0105\u0107 pr\u0119dko\u015bci ucieczki wymaganej do wyj\u015bcia z problemu i zamiast tego wpada w co\u015b, co George Soros nazwa\u0142 „spiral\u0105 \u015bmierci”. Teoretycznie mo\u017ce uciec od arytmetyki spirali \u015bmierci, utrzymuj\u0105c przez lata nadwy\u017cki w bud\u017cecie pierwotnym, ale jest to sztuczka, kt\u00f3rej nie uda\u0142o si\u0119 dokona\u0107 \u017cadnemu g\u0142\u0119boko zad\u0142u\u017conemu pa\u0144stwu w dzisiejszych czasach. Polityka oszcz\u0119dno\u015bci jest zwykle zbyt twarda. Co wi\u0119cej, dla tych nielicznych kraj\u00f3w, kt\u00f3re chc\u0105 spr\u00f3bowa\u0107 na powa\u017cnie, oszcz\u0119dno\u015bci zwykle przychodz\u0105 zbyt p\u00f3\u017ano, powoduj\u0105c wy\u017csze deficyty i d\u0142ugi, poniewa\u017c ich wp\u0142yw na wzrost przewa\u017ca nad korzy\u015bciami p\u0142yn\u0105cymi z ci\u0119\u0107 wydatk\u00f3w. Pozosta\u0142e opcje to niewyp\u0142acalno\u015b\u0107, restrukturyzacja lub inflacja – zakamuflowana forma niewyp\u0142acalno\u015bci.<\/p>\n

W\u0142ochy s\u0105 si\u00f3dm\u0105 co do wielko\u015bci gospodark\u0105 na \u015bwiecie i trzeci\u0105 w strefie euro, po Niemczech i Francji. Jak wspomniano, stosunek d\u0142ugu publicznego do PKB wynosi obecnie 120%. W ci\u0105gu ostatniej dekady realna stopa wzrostu PKB w tym kraju wynosi\u0142a \u015brednio mniej ni\u017c 1% rocznie, podczas gdy nominalny wzrost PKB wynosi\u0142 \u015brednio 2,9% rocznie. Opr\u00f3cz doskona\u0142ych wyrob\u00f3w sk\u00f3rzanych, wysokiej mody i kuchni, W\u0142ochy s\u0105 r\u00f3wnie\u017c dobrze znane ze zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych rywalizuj\u0105cych z Wielk\u0105 Brytani\u0105 sprzed Thatchera oraz z kultury uchylania si\u0119 od p\u0142acenia podatk\u00f3w, kt\u00f3ra konkuruje z Grecj\u0105. Dla kraju z w\u0142oskim poziomem zad\u0142u\u017cenia, profilem wzrostu i oporem wobec strukturalnych reform gospodarczych, deficyt fiskalny, kt\u00f3ry jest ledwo zr\u00f3wnowa\u017cony finansowaniem zbli\u017conym do niemieckich Bund\u00f3w, staje si\u0119 nie do utrzymania przy finansowaniu na poziomie 5-6%.<\/p>\n

Wsparcie p\u0142ynno\u015bciowe ze strony EBC lub Europejskiego Funduszu Stabilno\u015bci Finansowej (EFSF) mo\u017ce zapewni\u0107 pomoc dora\u017an\u0105, ale nie mo\u017ce naprawi\u0107 tego, co jest sednem problemu z wyp\u0142acalno\u015bci\u0105. W\u0142ochy znajduj\u0105 si\u0119 obecnie w sytuacji podobnej do kredytobiorc\u00f3w subprime lub Alt-A, kt\u00f3rzy zaci\u0105gn\u0119li po\u017cyczk\u0119 o zmiennym oprocentowaniu, na kt\u00f3r\u0105 mogli sobie pozwoli\u0107 przy oprocentowaniu „teaserowym” w \u015brodowisku, w kt\u00f3rym ceny dom\u00f3w ros\u0142y, ale nie mog\u0105 sobie na ni\u0105 pozwoli\u0107, gdy po\u017cyczka zostanie zresetowana, a ich kapita\u0142 domowy znajdzie si\u0119 pod wod\u0105. Ta tykaj\u0105ca bomba zad\u0142u\u017cenia jest ostatecznym skutkiem decyzji o zezwoleniu na selektywn\u0105 niewyp\u0142acalno\u015b\u0107 znacznie mniejszej Grecji: obalaj\u0105c mit, \u017ce w UGW nie mo\u017ce by\u0107 przypadk\u00f3w niewyp\u0142acalno\u015bci i zmuszaj\u0105c rynek do ponownej wyceny ryzyka kredytowego w ca\u0142ej Europie, decyzja o „odpuszczeniu Grecji” podnios\u0142a koszty po\u017cyczek dla innych peryferyjnych gospodarek europejskich, w szczeg\u00f3lno\u015bci W\u0142och, do poziom\u00f3w uniemo\u017cliwiaj\u0105cych im sp\u0142at\u0119 zad\u0142u\u017cenia. Poniewa\u017c po niewyp\u0142acalno\u015bci Grecji pozosta\u0142e europejskie gospodarki peryferyjne stoj\u0105 w obliczu d\u0142ugoterminowych koszt\u00f3w finansowania, kt\u00f3re przekraczaj\u0105 ich potencja\u0142 wzrostu PKB, niewyp\u0142acalno\u015b\u0107 lub restrukturyzacja sta\u0142y si\u0119 dla nich nieuniknione.<\/p>\n

Obecne patchworkowe podej\u015bcie do rozwi\u0105zania problemu tylko przed\u0142u\u017ca b\u00f3l i pogarsza sytuacj\u0119 w przysz\u0142o\u015bci. Problem polega na tym, \u017ce nie ma woli politycznej, by zrobi\u0107 to, co trzeba. Z wyj\u0105tkiem ostatnich wybor\u00f3w w Grecji, zasiedziali politycy, tacy jak Sarkozy, byli wielokrotnie odwo\u0142ywani z urz\u0119du. Populistyczne partie antyeuropejskie zdobywaj\u0105 g\u0142osy w ca\u0142ej Europie. W Grecji i we W\u0142oszech wybuch\u0142 bunt przeciwko programom oszcz\u0119dno\u015bciowym, jeszcze zanim kt\u00f3rykolwiek z bardziej rygorystycznych program\u00f3w oszcz\u0119dno\u015bciowych wszed\u0142 w \u017cycie.<\/p>\n

Dla tych, kt\u00f3rzy optymistycznie patrz\u0105 na perspektywy europejskiej jedno\u015bci fiskalnej, ameryka\u0144ska historia oferuje pouczaj\u0105cy kontrapunkt. W latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych XVIII wieku, po wojnie rewolucyjnej i utworzeniu Stan\u00f3w Zjednoczonych, sekretarz skarbu Alexander Hamilton musia\u0142 przeprowadzi\u0107 wyczerpuj\u0105c\u0105 kampani\u0119, zanim uda\u0142o mu si\u0119 stworzy\u0107 obligacje federalne, kt\u00f3re pomog\u0142yby zmniejszy\u0107 niezr\u00f3wnowa\u017cone d\u0142ugi wojenne poszczeg\u00f3lnych stan\u00f3w. Propozycja Hamiltona by\u0142a pi\u0119ciokrotnie odrzucana przez Izb\u0119 Reprezentant\u00f3w, zanim ostatecznie zwyci\u0119\u017cy\u0142a. Mo\u017cna sobie tylko wyobrazi\u0107, jakie spustoszenie wywo\u0142a\u0142oby to na dzisiejszych z\u0142o\u017conych, wysoce lewarowanych rynkach kapita\u0142owych. Dwa wieki p\u00f3\u017aniej, jeden z nast\u0119pc\u00f3w Hamiltona, sekretarz skarbu Hank Paulson, stan\u0105\u0142 w obliczu podobnie niepewnej walki, przekonuj\u0105c Kongres do zatwierdzenia awaryjnego ratowania ameryka\u0144skiego systemu finansowego TARP w obliczu najgorszego kryzysu gospodarczego od czas\u00f3w Wielkiego Kryzysu. Niewiele os\u00f3b pami\u0119ta, \u017ce Kongres odrzuci\u0142 wniosek Paulsona ju\u017c za pierwszym razem. Potrzeba by\u0142o kolejnego 7% spadku na gie\u0142dzie i drugiego, prywatnego apelu bezpo\u015brednio od Paulsona do przewodnicz\u0105cej Izby Reprezentant\u00f3w Nancy Pelosi, zanim Kongres zatwierdzi\u0142 TARP. Epizody te podkre\u015blaj\u0105, jak trudno jest przeprowadzi\u0107 du\u017ce transfery fiskalne nawet w jednym narodzie, kt\u00f3ry ma ju\u017c wsp\u00f3lny ustr\u00f3j, wsp\u00f3lny skarb i wsp\u00f3lny j\u0119zyk – narodzie, w kt\u00f3rym motto widniej\u0105ce na walucie brzmi E Pluribus Unum, z wielu jeden.<\/p>\n

Ale Europa nie ma E Pluribus Unum. Unia Gospodarcza i Walutowa sk\u0142ada si\u0119 z 17 odr\u0119bnych pa\u0144stw narodowych, kt\u00f3re nie maj\u0105 wsp\u00f3lnej polityki, wsp\u00f3lnego skarbu ani jednego wsp\u00f3lnego j\u0119zyka. Przez wi\u0119kszo\u015b\u0107 ostatnich sze\u015bciu stuleci narody zamieszkuj\u0105ce geografi\u0119 Europy prowadzi\u0142y seryjne wojny. W tym kontek\u015bcie era wzgl\u0119dnego spokoju w Europie po II wojnie \u015bwiatowej jest historyczn\u0105 anomali\u0105, a nie norm\u0105. Przyw\u00f3dcy polityczni od Napoleona po Hitlera marzyli o zjednoczeniu Europy w ramach takiej czy innej wizji. Nie zak\u0142adaliby\u015bmy si\u0119, \u017ce Jean-Claude Trichet i Angela Merkel odnios\u0105 sukces tam, gdzie inni zawiedli. Wyborcy na kontynencie wydaj\u0105 si\u0119 mie\u0107 inne plany.<\/p>\n

W tym momencie oszcz\u0119dno\u015bci tylko pogarszaj\u0105 problemy z zad\u0142u\u017ceniem. Jak pokazuje przypadek Grecji, kraje p\u00f3\u0142nocnoeuropejskie (na czele z Niemcami), EBC i MFW nalega\u0142y na natychmiastowe, surowe \u015brodki oszcz\u0119dno\u015bci bud\u017cetowych jako warunek wst\u0119pny pomocy krajom PIIG w unikni\u0119ciu niewyp\u0142acalno\u015bci. To antykeynesowskie lekarstwo praktycznie na pewno pogorszy kryzys zad\u0142u\u017cenia, a nie go poprawi. Pow\u00f3d jest prosty: wszystkie gospodarki kraj\u00f3w PIIG znajduj\u0105 si\u0119 obecnie znacznie poni\u017cej „pr\u0119dko\u015bci przeci\u0105gni\u0119cia”, czyli pr\u0119dko\u015bci, przy kt\u00f3rej oszcz\u0119dno\u015bci powoduj\u0105 wi\u0119ksze deficyty, poniewa\u017c ich niekorzystny wp\u0142yw na wzrost przewa\u017ca nad skutkami ci\u0119\u0107 wydatk\u00f3w. Aby oszcz\u0119dno\u015bci zadzia\u0142a\u0142y, musz\u0105 rozpocz\u0105\u0107 si\u0119 w momencie, gdy europejskie gospodarki peryferyjne rosn\u0105 w nominalnym tempie oko\u0142o 4-5% rocznie. Takie stopy wzrostu zapewni\u0142yby wystarczaj\u0105cy bufor, aby umo\u017cliwi\u0107 ci\u0119cia wydatk\u00f3w bez powodowania recesji, kt\u00f3ra tylko zwi\u0119kszy\u0142aby deficyty, a tak\u017ce wska\u017aniki zad\u0142u\u017cenia. Oczywi\u015bcie nominalny wzrost w tych krajach jest p\u0142aski lub ujemny. Wbrew intuicji, w perspektywie kr\u00f3tkoterminowej kraje PIIG potrzebuj\u0105 bod\u017ac\u00f3w, kt\u00f3rym towarzysz\u0105 reformy strukturalne w celu zwi\u0119kszenia ich konkurencyjno\u015bci i utrzymania wzrostu. Zamiast tego wymuszane na nich oszcz\u0119dno\u015bci prawdopodobnie przynios\u0105 dok\u0142adnie odwrotny skutek od zamierzonego, zaostrzaj\u0105c jednocze\u015bnie animozje mi\u0119dzy wyborcami na po\u0142udniu i p\u00f3\u0142nocy Europy. Ryzykujemy rozpad politycznego centrum w Europie. Powstanie skrajnie lewicowych partii, takich jak Syriza, i skrajnie prawicowych, takich jak Front Narodowy, mo\u017ce faktycznie doprowadzi\u0107 do ko\u0144ca Europy, jak\u0105 znamy. Europa stanie w obliczu kolejnego powa\u017cnego kryzysu, je\u015bli Monti upadnie we W\u0142oszech i nie b\u0119dzie nikogo, kto m\u00f3g\u0142by go zast\u0105pi\u0107.<\/p>\n

Co wi\u0119cej, \u017cadne z omawianych „rozwi\u0105za\u0144” nie odnosi si\u0119 do pierwotnych przyczyn problem\u00f3w Europy. Albert Einstein zauwa\u017cy\u0142, \u017ce „nie mo\u017cna naprawi\u0107 problemu my\u015bl\u0105c w spos\u00f3b, kt\u00f3ry go stworzy\u0142”. U podstaw Europy le\u017c\u0105 trzy strukturalne problemy gospodarcze: (a) zbyt du\u017ce zad\u0142u\u017cenie pa\u0144stwowe, (b) brak konkurencyjno\u015bci w wielu krajach peryferyjnych i g\u0142\u00f3wnych oraz (c) s\u0142abe faktyczne dopasowanie do optymalnych warunk\u00f3w unii walutowej. \u017badne z „rozwi\u0105za\u0144”, o kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0105 politycy lub g\u0142\u00f3wne media, nie zbli\u017ca si\u0119 do rozwi\u0105zania tych problem\u00f3w. Zamiast tego, wszystkie one stanowi\u0105 przyk\u0142ad my\u015blenia, kt\u00f3re w pierwszej kolejno\u015bci doprowadzi\u0142o do powstania problem\u00f3w. Rozszerzenie EFSF? Nie przyczyni si\u0119 to w \u017caden spos\u00f3b do z\u0142agodzenia podstawowych problem\u00f3w, a wr\u0119cz mo\u017ce je pog\u0142\u0119bi\u0107, je\u015bli fundusze ratunkowe zwi\u0119ksz\u0105 istniej\u0105ce zad\u0142u\u017cenie kraj\u00f3w PIIG i \/ lub zwi\u0119ksz\u0105 zad\u0142u\u017cenie istniej\u0105cych posiadaczy d\u0142ug\u00f3w. Przyj\u0119cie euroobligacji? To r\u00f3wnie\u017c nie ma zwi\u0105zku z podstawowymi problemami i r\u00f3wnie\u017c grozi pogorszeniem ostatecznego rozwi\u0105zania poprzez rozprzestrzenienie si\u0119 zad\u0142u\u017cenia na najsilniejsze pozosta\u0142e bilanse Europy, Niemcy i Francj\u0119. Wymusi\u0107 natychmiastowe oszcz\u0119dno\u015bci fiskalne? Przypomina nam to \u015bredniowieczn\u0105 praktyk\u0119 wykrwawiania chorych pacjent\u00f3w do wiadra, aby „pozby\u0107 si\u0119” ich chor\u00f3b. Dop\u00f3ki przyw\u00f3dcy polityczni nie zaczn\u0105 proponowa\u0107 rozwi\u0105za\u0144, kt\u00f3re b\u0119d\u0105 dotyczy\u0107 pierwotnych przyczyn – np. programu obligacji Brady’ego dostosowanego do Europy, umorzenia d\u0142ug\u00f3w, anga\u017cowania si\u0119 w rozmowy z wyborcami w celu przedstawienia argument\u00f3w za reformami strukturalnymi – kryzys b\u0119dzie si\u0119 utrzymywa\u0142.<\/p>\n

C. Konsekwencje wyj\u015bcia Grecji z euro mog\u0105 by\u0107 gorsze, ni\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 podejrzewa.<\/strong><\/p>\n

Gdyby Grecja opu\u015bci\u0142a stref\u0119 euro i ponownie wprowadzi\u0142a drachm\u0119, jej kurs spad\u0142by prawdopodobnie o 50%, a nominalny PKB Grecji spad\u0142by prawdopodobnie o podobn\u0105 warto\u015b\u0107. Greckie banki i firmy posiadaj\u0105ce zobowi\u0105zania w euro, ale przychody w drachmach, nie wywi\u0105za\u0142yby si\u0119 ze swoich zobowi\u0105za\u0144. Bior\u0105c pod uwag\u0119 wzajemne powi\u0105zania globalnego systemu bankowego, ka\u017cdy bank, kt\u00f3ry ma cho\u0107 cie\u0144 greckiego d\u0142ugu, mo\u017ce wkr\u00f3tce zosta\u0107 odci\u0119ty od globalnego kredytu, co doprowadzi do globalnego zamro\u017cenia kredytu. W rezultacie by\u0142oby to co\u015b podobnego do tego, co wydarzy\u0142o si\u0119 po Lehman Brothers w 2008 roku – razy 10, poniewa\u017c taki kryzys uderzy\u0142by w czasie, gdy globalna gospodarka i bilanse rz\u0105dowe s\u0105 bardzo s\u0142abe. Po rzuceniu wszystkiego na ostatni kryzys, w tym zlewu kuchennego, niewiele mogli zrobi\u0107! Samo zamro\u017cenie kredyt\u00f3w mo\u017ce doprowadzi\u0107 Portugali\u0119, Hiszpani\u0119, W\u0142ochy i Grecj\u0119 do niewyp\u0142acalno\u015bci. Z drugiej strony, run bankowy w tych krajach, gdy ludzie usuwaj\u0105 swoje euro z bank\u00f3w, aby unikn\u0105\u0107 ryzyka wymuszonej deprecjacji, mo\u017ce bardzo dobrze doprowadzi\u0107 banki tych kraj\u00f3w, a tym samym same kraje do niewyp\u0142acalno\u015bci.<\/p>\n

Nie oznacza to, \u017ce wyj\u015bcie Grecji z UE nieuchronnie doprowadzi\u0142oby do globalnego zamro\u017cenia kredyt\u00f3w i automatycznie wp\u0142yn\u0119\u0142oby na Portugali\u0119, Hiszpani\u0119, W\u0142ochy itp. Jednak aby temu zapobiec, EBC musia\u0142by szybko i zdecydowanie zala\u0107 te rynki nieograniczon\u0105 p\u0142ynno\u015bci\u0105 i zapewni\u0107 og\u00f3lne ubezpieczenie depozyt\u00f3w, aby zapobiec ucieczce bank\u00f3w.<\/p>\n

Nie jest r\u00f3wnie\u017c jasne, czy wyj\u015bcie Grecji z UE przynios\u0142oby Grekom korzy\u015bci w d\u0142u\u017cszej perspektywie. Je\u015bli towarzyszy\u0142yby temu fundamentalne reformy strukturalne i podatkowe, odnowiona konkurencyjno\u015b\u0107 wprowadzi\u0142aby j\u0105 na \u015bcie\u017ck\u0119 zr\u00f3wnowa\u017conego wzrostu. Bior\u0105c jednak pod uwag\u0119 obecne nastroje w Grecji, bardziej prawdopodobne jest, \u017ce korzy\u015bci z deprecjacji zostan\u0105 zniwelowane. Po kilku latach nominalnego wzrostu PKB, Grecja ponownie sta\u0142aby si\u0119 niekonkurencyjna, ale prawdopodobnie z PKB o 20% ni\u017cszym ni\u017c obecnie.<\/p>\n

D. Inne kwestie: Wyzwania dla demokracji, globalnego wzrostu i stabilno\u015bci<\/strong>
\nCo gorsza, poza potencjaln\u0105 stagnacj\u0105 gospodarcz\u0105 i krachem, przed kt\u00f3rymi stoi \u015bwiat z powodu procesu delewarowania, Zach\u00f3d stoi przed innymi du\u017cymi wyzwaniami gospodarczymi i pozagospodarczymi.<\/p>\n

1. wyzwania dla demokracji<\/em><\/strong><\/p>\n

Wzgl\u0119dny spadek gospodarczy na Zachodzie w por\u00f3wnaniu ze wzrostem w Chinach prowadzi wielu ludzi w USA i Europie Zachodniej do przekonania, \u017ce „konsensus waszyngto\u0144ski” powinien zosta\u0107 zast\u0105piony „konsensusem peki\u0144skim”.<\/p>\n

Termin „konsensus waszyngto\u0144ski” zosta\u0142 ukuty w 1989 roku przez ekonomist\u0119 Johna Williamsona w celu opisania zestawu dziesi\u0119ciu stosunkowo konkretnych zalece\u0144 dotycz\u0105cych polityki gospodarczej, kt\u00f3re jego zdaniem stanowi\u0142y „standardowy” pakiet reform promowany dla pogr\u0105\u017conych w kryzysie kraj\u00f3w rozwijaj\u0105cych si\u0119 przez instytucje z siedzib\u0105 w Waszyngtonie, takie jak Mi\u0119dzynarodowy Fundusz Walutowy (MFW), Bank \u015awiatowy i Departament Skarbu USA. Zalecenia obejmowa\u0142y polityk\u0119 w takich obszarach, jak stabilizacja makroekonomiczna, otwarcie gospodarcze zar\u00f3wno w odniesieniu do handlu, jak i inwestycji oraz ekspansja si\u0142 rynkowych w gospodarce krajowej.<\/p>\n

Z kolei w swoim artykule w Asia Policy ze stycznia 2012 r. Williamson opisuje konsensus peki\u0144ski jako sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z pi\u0119ciu punkt\u00f3w:<\/p>\n

    \n
  1. Reforma stopniowa (w przeciwie\u0144stwie do podej\u015bcia „Big Bang”)<\/li>\n
  2. Innowacje i eksperymenty<\/li>\n
  3. Wzrost nap\u0119dzany eksportem<\/li>\n
  4. Kapitalizm pa\u0144stwowy (w przeciwie\u0144stwie do planowania socjalistycznego lub kapitalizmu wolnorynkowego)<\/li>\n
  5. Autorytaryzm (w przeciwie\u0144stwie do demokracji lub autokracji).<\/li>\n<\/ol>\n

    Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, poczucie, \u017ce kapitalizm zabija demokracj\u0119 i \u017ce demokracja hamuje wzrost gospodarczy, zyskuje na wiarygodno\u015bci, co ilustruje mno\u017cenie si\u0119 ksi\u0105\u017cek takich jak Supercapitalism Roberta Reicha: Transformacja biznesu, demokracji i \u017cycia codziennego” Roberta Reicha.<\/p>\n

    2 Ryzyko chi\u0144skiego twardego l\u0105dowania<\/em><\/strong><\/p>\n

    Niezale\u017cnie od d\u0142ugoterminowych zalet chi\u0144skiego podej\u015bcia, do tej pory chi\u0144ska gospodarka i gospodarki rynk\u00f3w wschodz\u0105cych by\u0142y jasnym punktem na \u015bwiecie, pomagaj\u0105c zwi\u0119kszy\u0107 wzrost \u015bwiatowego PKB do 5,3% w 2010 roku i 3,9% w 2011 roku. Niewielki ch\u00f3r ekspert\u00f3w rynkowych, w tym Nouriel Roubini, ostrzeg\u0142, \u017ce Chiny mog\u0105 by\u0107 nara\u017cone na twarde l\u0105dowanie, zagra\u017caj\u0105c pozornie ostatniemu silnikowi wzrostu gospodarczego.<\/p>\n

    Ich argumentacja koncentruje si\u0119 na p\u0119kni\u0119ciu ba\u0144ki na rynku nieruchomo\u015bci w Chinach: W 2009 r., podczas kryzysu finansowego, Chiny przeznaczy\u0142y setki miliard\u00f3w dolar\u00f3w – ponad bilion juan\u00f3w – na pomoc stymulacyjn\u0105, aby utrzyma\u0107 rozkwit gospodarki, podczas gdy ich g\u0142\u00f3wni partnerzy handlowi w Europie i Stanach Zjednoczonych byli w recesji. Miliardy posz\u0142y na inwestycje w \u015brodki trwa\u0142e w ca\u0142ym kraju, od dr\u00f3g po nowe budynki. Chi\u0144ska klasa \u015brednia, a zw\u0142aszcza osoby zamo\u017cne, zainwestowa\u0142y miliardy w nieruchomo\u015bci, nie tylko jako \u015brodek przechowywania warto\u015bci, ale tak\u017ce jako spos\u00f3b spekulacji na trend urbanizacyjny. Mniej ni\u017c 50% populacji mieszka w miastach, a urbanizacja trwa, ale jej tempo nie nad\u0105\u017ca za rozwojem rynku nieruchomo\u015bci, tworz\u0105c nadwy\u017cki mieszka\u0144. Zdaj\u0105c sobie spraw\u0119 z niebezpiecze\u0144stw zwi\u0105zanych z prawdziw\u0105 ba\u0144k\u0105, rz\u0105d wprowadzi\u0142 r\u00f3wnie\u017c polityk\u0119 maj\u0105c\u0105 na celu ograniczenie dalszej aprecjacji.<\/p>\n

    Nadwy\u017cka chi\u0144skich oszcz\u0119dno\u015bci mo\u017ce by\u0107 wi\u0119kszym zagro\u017ceniem dla globalnej gospodarki ni\u017c p\u0119kni\u0119cie ba\u0144ki na rynku nieruchomo\u015bci. Oczekiwane przej\u015bcie od oszcz\u0119dno\u015bci do konsumpcji, na kt\u00f3rym opiera si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 globalnych modeli wzrostu, nie ma miejsca.<\/p>\n

    Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, niekt\u00f3re z ostatnich statystyk s\u0105 niepokoj\u0105ce:<\/p>\n